صفحه اصلی سایت mindmap

مشخصات و خرید
انیمیشن فصل دوم: گوارش و جذب مواد
  • مدرس:روح الله آزادپور
  • مدت زمان تدریس:401 دقیقه
  • تعداد پرسش و پاسخ: 0 پرسش

  24  نفر داوطلب این درس هستند

درباره مدرس
روح الله آزادپور

مدرس درس زیست‌شناسی کنکور

ویدیو ها

جانداران دارای لوله گوارش
فیلم آموزشی
94 مگابایت  
دقیقه25

جانداران دارای لوله گوارش


 

دسته بندی جانوران

مهره‌دار

همگی لولۀ گوارش دارند؛ مانند انسان

بی‌مهره

برخی لولۀ گوارش دارند؛ مانند حشرات و کرم خاکی

برخی حفرۀ گوارشی دارند؛ مانند مرجانیان (هیدر)

برخی اصلا دهان و گوارش ندارند؛ مانند کرم کدو

...

لولۀ گوارش در اثر تشکیل مخرج، شکل می‌گیرد و امکان جریان یک‌طرفۀ غذا را بدون مخلوط شدن غذای گوارش یافته و مواد دفعی فراهم می‌کند. در نتیجه، دستگاه گوارش کامل شکل می‌گیرد. در ادامه، نمونه‌هایی از این دستگاه ارائه می‌شود.

 

جانوران دارای لوله گوارش

ویژگی‌های کلی جانوران دارای لولۀ گوارش:

۱ – در همۀ جانوران دارای لولۀ گوارش، جهت حرکت مواد در لوله، یک‌طرفه و از دهان به سمت مخرج است.

۲ – در این نوع جانوران، گوارش غذا، به صورت برون‌سلولی انجام می‌شود و اصلا گوارش غذا به صورت درون‌یاخته‌ای ندارند؛ یعنی آنزیم‌های لیزوزومی نقشی در گوارش غذا ندارند. (اما گوارش درون‌سلولی برای گوارش اندامک‌های پیر و فرسوده دارند)

۳ – در این نوع جانوران، لولۀ گوارش، خارج از محیط داخلی(خون، لنف و آب‌میان‌بافتی) محسوب می‌شود، یعنی گوارش غذا در خارج از محیط داخلی بدن انجام می‌شود.


چه زمانی و در چه بخش‌هایی از لولۀ گوارش (در انسان و دیگر جانوران)، حرکت غذا به صورت دوطرفه می‌باشد؟

۱ – در معدۀ انسان: هنگامی که حرکات تخلیه‌ای معده، باعث برخورد کیموس با پیلور می‌شود، مقداری از کیموس به دوازدهه وارد و مقداری دیگر به عقب برمی‌گردد (حرکت دوطرفه!)

۲ – در ریفلاکس و استفراغ: در این دو مورد، جهت حرکت مواد، خلافِ جهتِ حرکتِ معمول است (حرکت دو طرفه!)

۳ – در لولۀ گوارش نشخوارکنندگان: برای نشخوار (حرکت دوطرفه!)

* پس نمی‌توان گفت که جریان مواد در لولۀ گوارش انسان، همواره یک‌طرفه است!

 

آشنایی با دو بخش از دستگاه گوارش جانوران

چینه‌دان:

۱ – چینه‌دان، بخش حجیم انتهای مری است. درواقع چینه‌دان،‌ همواره بعد از مری قرار دارد.

۲ – در چینه‌دان دو کار انجام می‌شود: ۱ – ذخیرۀ مواد غذایی به طور موقت  ۲ – نرم‌ کردن مواد غذایی.

۳ – در چینه‌دان، گوارش مکانیکی غذا انجام نمی‌شود.

۴ – در چینه‌دان، ممکن است که گوارش شیمیایی رخ دهد؛ مثلا در چینه‌دان ملخ، بر اثر آمیلاز بزاقِ دهان که از طریق مواد غذایی به چینه‌دان وارد شده‌اند، گوارش شیمیایی کربوهیدرات‌ها ادامه پیدا می‌کند.

۵ – چینه‌دان، به جانور امکان می‌دهد تا با دفعاتِ کمترِ تغذیه، انرژی مورد نیاز خود را تأمین کند.

۶ – ملخ، کرم‌خاکی و پرنده، چینه‌دان دارند.


سنگدان:

۱ – بخشی از لولۀ گوارش در جانوران است که ساختار ماهیچه‌ای دارد

۲ – با حرکات خود، به خرد و آسیاب کردن غذا کمک می‌کند (در گوارش مکانیکی نقش دارد)

 

ملخ


ویژگی‌های ملخ:

۱ – جزء حشرات است و ۶ عدد پای بندبند دارد

۲ – لولۀ گوارش دارد

۳ – گیاه‌خوار است

۴ – گوارش غذا در ملخ، فقط به صورت برون‌سلولی است

۵ – ملخ سنگدان ندارد و چینه‌دان آن، بین مری و پیش‌معده قرار دارد.


گوارش غذا در ملخ:

۱ – آرواره‌های موجود در اطراف دهان ملخ، غذا را خرد و به دهان منتقل می‌کند (یعنی غذا قبل از رسیدن به دهان، گوارش مکانیکی می‌یابد)

۲ – غده‌های بزاقی، بزاق خود را از طریق مجرایی به ناحیۀ دهان می‌ریزند. بزاق دو کار مهم را انجام می‌‌دهد:

الف) غذا را برای عبور از لولۀ گوارش، لغزنده می‌کند

ب) به وسیلۀ آمیلاز موجود در بزاق، گوارش شیمیایی کربوهیدرات‌ها آغاز می‌شود (مانند انسان)

* در ملخ، گوارش مکانیکی از آرواره‌ها و گوارش شیمیایی از دهان آغاز می‌شود.

* غده‌های بزاقی، زیر چینه‌دان قرار دارند.

۳ – در ادامه، غذایی که تا حدودی گوارش مکانیکی و شیمیایی پیدا کرده، از راه مری، وارد چینه‌دان می‌شود(چینه‌دان، بخش حجیم انتهای مری است).

۴ – در چینه‌دان، دو عمل رخ می‌دهد:

الف) غذا، ذخیره و نرم می‌شود

ب) آمیلاز بزاق(که از طریق مواد غذایی به چینه‌دان وارد شده)، گوارش شیمیایی کربوهیدرات‌ها در چینه‌دان را ادامه می‌دهد. (یعنی آنزیم‌های موجود در چینه‌دان را خودش ترشح نکرده است)

۵ – در ادامه، غذا وارد بخش کوچکی به نام پیش‌معده می‌شود. دیوارۀ پیش معده، دندانه‌دار است و به خرد شدن(گوارش مکانیکی) بیشتر غذا کمک می‌کند. (پیش‌معدۀ ملخ، معادل معدۀ انسان است)

۶ – معده و کیسه‌های اطراف آن(کیسه‌های معده)، آنزیم‌هایی می‌سازند که به پیش‌معده وارد می‌شوند و مواد غذایی موجود در پیش‌معده را گوارش شیمیایی می‌دهند. پس در پیش‌معده، هم گوارش مکانیکی(به وسیلۀ حرکات مکانیکی پیش‌معده) و هم گوارش شیمیایی غذا (به وسیلۀ آنزیم‌های معده و کیسه‌های معده) را می‌بینیم.

* در این مرحله، هنوز مونومر تشکیل نشده است.

۷ – ذرات ریزی که بر اثر گوارش شیمیایی و مکانیکی در پیش‌معده ایجاد شده‌اند، وارد کیسه‌های معده شده و در آنجا گوارش برون‌سلولیِ کامل(گوارش شیمیایی) صورت می‌گیرد و مونومرهای غذایی تشکیل می‌شوند. (کیسه‌های معدۀ ملخ، معادل دوازدهه انسان است)

۸ – مونومرها برای جذب، وارد معده می‌شوند؛ زیرا در ملخ، برخلاف سایر جانورانِ دارای لولۀ گوارش، مکان اصلی جذبِ غذا، معده است. (معدۀ ملخ، معادل رودۀ باریک در انسان است)

* مواد غذایی‌ای که جذب دیوارۀ معده شدند، وارد همولنف می‌شوند.

۹ – پس از جذب مواد غذایی در معده، مواد گوارش‌نیافته، آب و یون‌ها(کلر و پتاسیم)، ابتدا وارد روده و سپس وارد راست‌روده می‌شوند. در راست‌روده، آب و یون‌ها، جذب می‌شوند و درنهایت مواد دفعی از راه مخرج که در انتهای لولۀ گوارش است، خارج می‌شود.


در ملخ:

آغاز گوارش مکانیکی: آرواره‌ها

آغاز گوارش شیمیایی: دهان (به وسیلۀ آمیلاز بزاق)

پایان گوارش مکانیکی: پیش‌معده

پایان گوارش شیمیایی: کیسه‌های معده

محل جذب مونومرهای غذایی: معده

محل جذب آب و یون‌ها: راست‌روده

حلق: وجود ندارد

 

کرم خاکی


۱ – غذا(خاک و مواد آلی) ابتدا وارد دهان می‌شود

۲ – غذا بعد از عبور از حلق، وارد مری می‌شود (مری از حلق حجیم‌تر است)

۳ – در ادامه، غذا وارد چینه‌دان می‌شود (در چینه‌دان غذا به طور موقت ذخیره و نیز نرم می‌شود) (چینه‌دان حجم کمتری نسبت به مری دارد)

۴ – حال غذا برای شروع گوارش مکانیکی، وارد سنگدان می‌شود. مواد غذایی در سنگدان، با حرکات سنگدان و به وسیلۀ سنگریزه‌های که در سنگدان قرار دارد، خرد و آسیاب می‌شوند. (مکان اصلی گوارش مکانیکی، سنگدان است)

۵ – محتوای سنگدان به روده ریخته می‌شود تا گوارش شیمیایی پیدا کند و مونومرها و مواد غذایی قابل جذب تشکیل شوند.

۶ – مواد غذایی قابل جذب در روده، جذب سلول‌های پوششی روده می‌شوند.

۷ – مواد گوارش نیافته از راه مخرج، به بیرون از بدن دفع می‌شوند.


* در کرم‌خاکی، ‌معده وجود ندارد. (جانوران فاقد معده = کرم‌خاکی + کرم کدو + هیدر)

* کرم‌خاکی، برخلاف ملخ و پرندۀ دانه‌خوار، حلق دارد.

* در کرم‌خاکی، ابعاد مری از حلق و چینه‌دان بزرگ‌تر است. و ابعاد چینه‌دان از سنگدان بزرگ‌تر است.

 

پرنده دانه خوار


۱ – غذا ابتدا وارد دهان می‌شود

۲ – غذا بعد از عبور از مری، وارد چینه‌دان می‌شود. چینه‌دان، به طور موقت غذا را در خود ذخیره می‌کند یعنی به پرنده این امکان را می‌دهد تا با دفعاتِ کمترِ تغذیه، انرژی مورد نیاز خود را تامین کنند. غذای ذخیره شده در چینه‌دان، مقداری هم نرم می‌شود.

۳ – بعد از چینه‌دان، غذا وارد معده می‌شود. در معده، گوارش شیمیایی و مکانیکی غذا شروع می‌شود.

۴ – با ورود غذا از معده به سنگدان، گوارش شیمیایی و مکانیکی غذا، ادامه پیدا می‌کند(گوارش شیمیایی در سنگدان، به وسیلۀ آنزیم‌هایی که از معده به سنگدان وارد شده، ادامه پیدا می‌کند. یعنی سنگدان خودش آنزیم نمی‌سازد). گوارش مکانیکی در سنگدان نسبت به معده، شدت بیشتری پیدا می‌کند چون ماهیچه‌های سنگدان قطورتر هستند و می‌توانند غذا را با کمک سنگریزه‌های بلعده شده، با شدت بیشتری خورد و آسیاب کنند.

۵ – غذا در ادامه وارد رودۀ باریک می‌شود. در رودۀ باریک، غذا گوارش شیمیایی خود را ادامه می‌دهد و مونومر تولید می‌شود و همچنین این مونومرها جذب دیوارۀ روده می‌شوند.

۶ – در ادامه، مواد گوارش نیافته و مواد دفعی وارد رودۀ بزرگ می‌شوند. در رودۀ بزرگ، آب و یون‌های موجود در مواد دفعی، جذب می‌شود و مدفوع جامد تشکیل می‌شود تا دفع مواد راحت انجام شود.

۷ – و در آخر هم مواد دفعی از راه مخرج، از بدن دفع می‌شوند.


در پرندۀ دانه خوار:

۱ – حجیم‌ترین بخش لولۀ گوارش، چینه‌دان است.

۲ – کبد زیر معده و بین چینه‌دان و سنگدان قرار گرفته است. مجرای کبد به رودۀ باریک متصل است.

۳ – سنگدان از بخش انتهایی معده تشکیل می‌شود

۴ – طولانی‌ترین بخش لولۀ گوارش، رودۀ باریک است.

۵ – معده بسیار کوچک است و بین چینه‌دان و سنگدان قرار دارد.

۶ – چینه‌دان از سنگ‌دان و سنگدان از معده بزرگ‌تر است.


ندارد:

ملخ = حلق و سنگدان ندارد

کرم خاکی = معده ندارد

پرندۀ دانه‌خوار = حلق ندارد

 

گیاهخوار نشخوارکننده


مواد غذایی اصلیِ موجود در گیاه:

۱ – نشاسته: پلی‌ساکارید ذخیره‌ای گیاهان

* جانوران گیاهخوار، آنزیم تجزیه کنندۀ نشاسته(آمیلاز) را می‌سازند

 

۲ – سلولز: پلی‌ساکارید ساختاری گیاهان

* اغلب جانوران، توانایی ساخت آنزیم تجزیه کنندۀ سلولز(سلولاز) را ندارند


رابطۀ همزیستی(از نوع همیاری)، بین میکروارگانیسم‌ها و دستگاه گوارش پستانداران گیاهخوار:

۱ – ساخت آنزیم سلولاز توسط باکتری‌ها

۲ – آنزیم سلولاز، سلولزِ موجود در مواد غذایی گیاهی را تجزیه می‌کند

۳ – از تجزیۀ سلولز، گلوکز حاصل می‌شود

۴ – گلوکزهای حاصل، مورد استفادۀ باکتری و جانور قرار می‌گیرد


مراحل گوارش غذا در دستگاه گوارش نشخوارکنندگان(مثل گاو):

 

مرحلۀ اول:

۱ – مواد غذایی وارد دهان می‌شوند

۲ – در دهان غذا جویده می‌شود (شروع گوارش مکانیکی)

۳ – آنزیم آمیلاز بزاق، نشاسته را گوارش می‌دهد (شروع گوارش شیمیایی)

۴ – غذا به صورت نیمه جویده، از راه مری، وارد سیرابی می‌شود

۵باکتری‌های مفید، با تولید و ترشح آنزیم سلولاز، سلولز موجود در مواد غذایی گیاهی را هیدرولیز می‌کنند

۶ – مواد غذایی، وارد نگاری می‌شوند

* عوامل مؤثر در گوارش سلولز در سیرابی = ترشحات میکروبی + حرارت بدن + ترشح مایعات + حرکات سیرابی

 

مرحلۀ دوم:

۱ – غذای نیمه گوارش یافته، از راه مری، به دهان برمی‌گردد

۲ – در دهان، غذا به طور کامل جویده می‌شود (گوارش مکانیکی)

۳ – غذای کامل جویده شده، بلعیده شده و وارد مری می‌شود

 

مرحلۀ سوم:

۱ – غذای موجود در مری، وارد بخش ابتدایی سیرابی می‌شود

۲ – سیرابی با حرکات خود، غذا را بیشتر گوارش مکانیکی می‌دهد

۳ – غذا حالت مایع می‌گیرد و به نگاری جریان می‌یابد

۴ – غذا از نگاری وارد هزارلا می‌شود (در هزارلا، مواد غذایی تا حدودی آبگیری می‌شوند)

 

مرحلۀ چهارم:

۱ – مواد غذایی از هزارلا، وارد شیردان می‌شوند

۲ – شیردان، آنزیم‌های لازم(پروتئاز، لیپاز، کربوهیدراز، نوکلئاز) برای گوارش انواع مواد را ترشح می‌کند (در شیردان، گوارش شیمیایی، ادامه می‌یابد)

۳ – مواد گوارش یافتۀ موجود در شیردان، برای جذب، وارد روده می‌شوند


* سلول‌های دیوارۀ سیرابی، نگاری و هزارلا، آنزیم گوارشی ترشح نمی‌کنند. (اما سلول‌های دیوارۀ شیردان، آنزیم ترشح می‌کنند)

* آیا در معدۀ گاو، جذب صورت می‌گیرد؟ بله! آب(توسط هزارلا)

* جذب آب توسط = رودۀ بزرگ انسان + هزارلای گاو + راست رودۀ ملخ

* نزدیک‌ترین بخش معدۀ گاو به دم، سیرابی است. اما نزدیک‌ترین بخش دستگاه گوارش گاو به دم، روده می‌باشد.

* نزدیک‌ترین بخش معده به سرِ گاو، نگاری است. اما نزدیک‌ترین بخش دستگاه گوارش به سرِ گاو، دهان است.

* سیرابی و شیردان با روده در ارتباط‌ هستند. (سیرابی از سمت خارج – شیردان به طور مستقیم به روده متصل است)

 

 

گیاهخوار غیرنشخوارکننده

 


مراحل گوارش غذا در دستگاه گوارش غیرنشخوارکنندگان(مثل اسب):

۱ – غذا در دهان جویده می‌شود(شروع گوارش مکانیکی). همچنین آمیلاز موجود در بزاق، گوارش نشاسته را در دهان آغاز می‌کند (شروع گوارش شیمیایی)

۲ – غذا با عبور از مری، وارد معده می‌شود. در معده آنزیم‌های لازم(لیپاز، پروتئاز، کربوهیدراز، نوکلئاز) برای گوارش انواع مواد(به جز سلولز) ترشح می‌شوند.

۳ – غذا از معده وارد رودۀ باریک می‌شود و مواد قابل جذب، از جمله مونومرها، جذب دیوارۀ رودۀ باریک می‌شوند. (توجه کنید که، تا اینجا هنوز سلولز گوارش شیمیایی پیدا نکرده؛ بنابراین نمی‌توان گفت که مونومرهای گلوکزِ جذب شده، حاصل تجزیۀ شیمیایی سلولز هستند، بلکه این گلوکزها، حاصل تجزیۀ نشاسته هستند)

۴ – در ادامه، غذا وارد بخش ابتدایی رودۀ بزرگ، یعنی رودۀ کور می‌شود. میکروب‌های موجود در این بخش، آنزیم سلولاز می‌سازند. آنزیم سلولاز، سلولزِ موجود در مواد غذایی را تجزیه و گلوکز تولید می‌کنند.

۵ – مواد دفعی به همراه گلوکزهای حاصل از تجزیۀ سلولز، وارد ادامۀ رودۀ بزرگ می‌شوند. دیوارۀ رودۀ بزرگ، قدرت جذب پایینی دارد؛ درنتیجه نمی‌تواند همۀ گلوکزهای حاصل از تجزیۀ سلولز را جذب کند. بنابراین، بیشتر این گلوکزها، دفع می‌شوند.


نکتۀ بسیاااااار مهم!

در پستانداران نشخوارکننده: اول گوارش میکروبی، بعد گوارش آنزیمی رخ می‌دهد؛ یعنی اول آنزیم‌های میکروبی عمل می‌کنند و بعد آنزیم‌های جانور(که از شیردان ترشح می‌شوند).

اما در پستانداران غیرنشخوارکننده: اول گوارش آنزیمی، و بعد گوارش میکروبی انجام می‌شود؛ اول آنزیم‌هایی که دیوارۀ معده ترشح می‌کند، عمل می‌کنند و بعد آنزیم سلولاز ترشح شده از میکروب‌های موجود در رودۀ کور.


گوارش گلیکوژن:

* گلیکوژن، قند ذخیره‌ای جانوران است که در سلول‌های کبدی و ماهیچه‌ای ذخیره می‌شود

در گوشت خواران و همه چیز خواران، گوارش گلیکوژن، هم به صورت برون‌سلولی(یعنی درون لولۀ گوارش) و هم به صورت درون‌سلولی(یعنی درون سلول‌های کبدی و ماهیچه‌ای) صورت می‌گیرد.

گیاهخواران، با این حال که گلیکوژن نمی‌خورند، اما گلیکوژن در سلول‌های کبدی و ماهیچه‌ای آنها ذخیره می‌شود؛ پس گوارش گلیکوژن در جانوران گیاهخوار، فقط از نوع درون‌سلولی است(یعنی درون سلول‌های کبدی و ماهیچه‌ای)

پس می توان گفت که:

جانوری که گوارش برون‌سلولی گلیکوژن ندارد، به طور قطع، جانوری گیاهخوار است.


* در معدۀ اسب، سلولز گوارش مکانیکی می‌یابد.

* عملکرد راست رودۀ ملخ، همانند عملکرد هزارلای گاو است.

* دیوارۀ چینه‌دان و سنگ‌دان در هیچ جانوری، آنزیم ترشح نمی‌کند.

 

طول لوله گوارش در جانوران گیاهخوار و گوشتخوار متفاوت است!

چه عاملی، این تفاوت را ایجاد می‌کند؟

علت‌های اصلی بلندتر بودن طول لولۀ گوارش در جانوران گیاهخوار، نسبت به جانوران گوشتخوار: ۱ – دیرهضم بودن مواد گیاهی ۲ – انرژیِ کمِ مواد گیاهی

علت‌های اصلی کوتاهتر بودن طول لولۀ گوارش در جانوران گوشتخوار، نسبت به جانوران گیاهخوار: ۱ – راحت‌تر بودن گوارش مواد گوشتی نسبت به مواد گیاهی  ۲ – بیشتر بودن انرژی موجود در مواد گوشتی نسبت به مواد گیاهی

 

پرسش و پاسخ با استاد
0پرسش

برای ثبت نظر ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید

توجه

آیا از خرید دوره انیمیشن فصل دوم: گوارش و جذب مواد مطئنید؟

توجه!!
باید دوره را خریداری کنید